Kozmetik ürünler artık yalnızca “güzellik” başlığı altında değerlendirilemez. Cilt bakımından saç boyalarına, deodorantlardan cilt beyazlatıcılara kadar her gün kullandığımız ürünler; dermal temas yoluyla biyolojik sistemlerle etkileşim potansiyeli olan kimyasal bileşenler içerir. Bu nedenle mesele estetik değil, birey ve toplum sağlığıdır.

Temiz İçerikli Kozmetik Neden Önemli?

Estetik Değil, Halk Sağlığı Meselesi

Türkiye Sağlık Vakfı Başkanı Dr. Murat Balaban (Ph.D), konuyu klinik değil, halk sağlığı ve düzenleyici politika perspektifinden ele alıyor:

“Kozmetik ürünler bireysel tercih alanı gibi görünse de, uzun süreli ve tekrarlayan maruziyet söz konusu olduğunda konu kamusal risk yönetimi çerçevesinde değerlendirilmelidir.”

Artan kanser vakaları, alerjik hastalıklar, endokrin (hormonal) bozukluklar ve tiroid problemleri çok faktörlü bir yapıdadır. Çevresel kimyasal maruziyet bu tablonun bileşenlerinden biri olarak bilimsel literatürde yer almaktadır. Burada amaç nedensellik üretmek değil, risk yönetimini güçlendirmektir.

Deri, Pasif Bir Yüzey Değildir❌

Toksikoloji literatürü, bazı maddelerin dermal emilim potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir. Özellikle:

• Parabenler

• Ftalatlar

• Formaldehit salıcı koruyucular

• Ağır metal kalıntıları

• Hidrokinon ve benzeri beyazlatıcı ajanlar

uzun süreli maruziyet bağlamında düzenleyici değerlendirmelere konu olmaktadır.

Balaban bu noktada şu çerçeveyi çiziyor:

“Tartışmamız gereken ani zehirlenmeler değil; kümülatif maruziyet ve toplam çevresel kimyasal yük kavramıdır.”

Endokrin Sistem ve Kimyasal Yük ⚠️

Endokrin sistem mikro düzeyde çalışan hassas bir denge mekanizmasıdır. Literatürde “endokrin bozucu” olarak sınıflandırılan bazı kimyasalların hormonal süreçlerle etkileşimi tartışılmaktadır. Bu durum özellikle:

• Hormon reseptörleriyle etkileşim

• Uzun süreli düşük doz maruziyet

• Toplam kimyasal yük

başlıklarında incelenmektedir.

Balaban’ın yaklaşımı nettir:

“Risk değerlendirmesi doz, süre ve maruziyet yoğunluğu üzerinden yapılmalıdır. Güçlü regülasyon ve şeffaf içerik beyanı bu nedenle kritik önemdedir.”

⚠️ Alerjik Reaksiyonlar: Erken Uyarı Mekanizması

Kontakt dermatit ve benzeri reaksiyonlar, kozmetik ürünlere bağlı en sık bildirilen durumlardır. Bu tablo genellikle lokal ve geri dönüşlüdür; ancak düzenleyici sistemler için bir erken uyarı sinyali niteliği taşır.

❌ Beyan Dışı İçerik ve Limit Üstü Kullanım Riski

En kritik başlık ise şudur:

• Etiket dışı hammadde kullanımı

• Yasaklı maddelerin tespiti

• Cilt beyazlatıcı ürünlerde limit üstü aktif madde

• Ağır metal kalıntıları

Bu durum bireysel değil, regülasyon ve yaptırım meselesidir.

Balaban’ın değerlendirmesi:

“Limit dışı kullanım estetik değil, kamu sağlığı ve denetim sorunudur. Güçlü mevzuat kadar güçlü uygulama da gerekir.”

➡️ AB–Türkiye Karşılaştırması: Risk Yönetimi Yaklaşımı

Avrupa Birliği, kozmetik regülasyonunda önleyici yaklaşımı benimsemiştir. Yasaklı madde listeleri, limitli kullanım çerçeveleri ve riskli ürünlerin piyasadan hızla toplatılması; sistematik bir halk sağlığı politikasıdır.

Türkiye’de mevzuat AB ile büyük ölçüde uyumlu olmakla birlikte; uygulama, saha denetimi ve kamuoyu bilgilendirme mekanizmalarının sürekliliği güçlendirilmelidir.

Dr. Balaban bu karşılaştırmayı şöyle özetliyor:

“Mevzuat uyumu önemlidir; ancak asıl belirleyici olan uygulama kapasitesi, şeffaflık ve geri çağırma mekanizmalarının etkinliğidir.”

AB modeli;

• Önleyici yasak

• Düzenli laboratuvar analizi

• Şeffaf veri paylaşımı

• Hızlı ürün geri çağırma

üzerine kuruludur.

Türkiye’de ise;

• Mevzuat altyapısı güçlüdür,

• Ancak saha denetiminin sistematikliği ve kamuoyu bilgilendirmesi daha da kurumsallaştırılabilir.

Bu karşılaştırma bir eleştiri değil; risk yönetiminin sürekli iyileştirilmesi çağrısıdır.

✅ Estetik Bireysel, Güvenlik Kamusaldır

Temiz içerik kavramı pazarlama diliyle sınırlı kalmamalıdır. Şeffaf, denetlenebilir ve bilimsel risk analizine dayalı üretim anlayışı temel olmalıdır.

Dr. Murat Balaban (Ph.D) yazıyı şu çerçevede özetliyor:

“Temiz içerik talebi bir trend değil; bilinçli tüketici refleksi ve güçlü regülasyon beklentisidir. Halk sağlığı, piyasa dinamiklerine bırakılmayacak kadar önemlidir.”

Her gün kullanılan kozmetik ürünler düşük doz ama sürekli maruziyet anlamına gelir. Tartışma tek bir marka ya da tek bir ürün üzerinden değil; toplam çevresel kimyasal yük, düzenleyici yeterlilik ve denetim kapasitesi üzerinden yürütülmelidir.

Estetik tercih olabilir.
Ancak güvenlik ve denetim kamusal sorumluluktur.

Bu yazı, Türkiye Sağlık Vakfı “Sağlık Gerçekleri” kitabının bir bölümü kapsamında Dr. Murat Balaban (Ph.D) tarafından hazırlanmıştır. Kitap, okuyuculara sağlık alanına bütüncül bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır.