Agresif Meme Kanseriyle İlişkilendirilen “Sonsuz Kimyasallar”: PFAS Nedir, Sağlığımızı Nasıl Etkiliyor?

Yapışmaz tavalar, su geçirmez giysiler, gıda ambalajları ve halılar… Günlük yaşamda sıkça kullandığımız bazı ürünlerde bulunan PFAS kimyasalları, yeni bir araştırmayla yeniden gündemde. Araştırmada, kandaki bazı PFAS türlerinin östrojen reseptörü negatif meme kanseri riskiyle ilişkili olabileceği ortaya konuldu. Peki, bu kimyasallar nedir ve maruziyeti azaltmak için neler yapabiliriz?

⚠️PFAS nedir? Neden “sonsuz kimyasallar” olarak adlandırılıyor?

PFAS (Per- ve Polifloroalkil Maddeler), doğada son derece yavaş parçalanan, binlerce farklı kimyasalı kapsayan geniş bir madde grubudur. Kimyasal yapılarındaki güçlü karbon-flor bağları nedeniyle çevrede uzun süre kalabilirler.

Bu özellikleri nedeniyle PFAS bileşikleri halk arasında “sonsuz kimyasallar” (Forever Chemicals) olarak adlandırılıyor.

1950'li yıllardan itibaren endüstride yaygın olarak kullanılmaya başlanan bu maddeler; suya, yağa ve lekelere karşı dayanıklılık sağlamak, yüzeyleri yapışmaz hâle getirmek ve ürünlerin kullanım ömrünü uzatmak amacıyla tercih ediliyor.

PFAS bileşiklerinin karşılaşılabileceği bazı ürün ve alanlar şunlardır:

• Yapışmaz mutfak gereçleri: Bazı yapışmaz tava ve tencere kaplamaları.

• Gıda ambalajları: Yağ ve su geçirmez özellik kazandırılmış bazı fast food ambalajları, kâğıt ve karton ürünler.

• Su geçirmez tekstil ürünleri: Su itici montlar, ayakkabılar ve teknik outdoor giysiler.

• Halı ve mobilyalar: Leke tutmazlık özelliği kazandırılmış bazı döşemelik kumaşlar ve halılar.

• Kozmetik ürünler: Bazı fondöten, maskara ve uzun süre kalıcı makyaj ürünleri.

• Endüstriyel ürünler: Yangın söndürme köpükleri, kaplamalar ve çeşitli üretim malzemeleri.

Her PFAS bileşiğinin aynı sağlık riskine sahip olmadığını belirtmek gerekir. Bu nedenle kimyasalın türü, maruziyet miktarı ve süresi önemlidir.

➡️ Yeni araştırma: Kandaki PFAS düzeyi ile agresif meme kanseri arasında ilişki bulundu

ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) araştırmacılarının öncülüğünde yürütülen ve Journal of Clinical Oncology dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, PFAS kimyasalları ile meme kanserinin bazı türleri arasındaki olası ilişkiye dikkat çekti.

Araştırmada özellikle iki PFAS bileşiği incelendi:

• PFOA (Perflorooktanoik Asit)

• PFOS (Perflorooktansülfonik Asit)

Araştırmacılar, kadınlardan kanser teşhisi konulmadan önce alınmış kan örneklerini değerlendirdi. Böylece kandaki PFAS düzeyleri ile daha sonra ortaya çıkan meme kanseri arasındaki ilişki incelendi.

Çalışmanın dikkat çeken bulgusu, kandaki PFOA ve PFOS düzeyleri daha yüksek olan kadınlarda östrojen reseptörü negatif (ER-negatif) meme kanseri görülme olasılığının daha yüksek olmasıydı.

Bununla birlikte araştırmacılar, PFAS düzeyleri ile genel meme kanseri riski arasında belirgin bir ilişki saptamadı.

Önemli bir ayrıntı: Araştırmada bulunan ilişki, PFAS kimyasallarının doğrudan meme kanserine neden olduğunu kanıtlamıyor. Bulgular, olası bir bağlantıya işaret ediyor ve yeni araştırmalarla desteklenmesi gerekiyor.

✳️ Östrojen reseptörü negatif meme kanseri neden önemli?

Meme kanseri tek bir hastalık değildir. Tümör hücrelerinin biyolojik özelliklerine ve hormon reseptörlerine göre farklı alt türlere ayrılır.

Östrojen reseptörü (ER), meme kanseri hücrelerinin östrojen hormonuna duyarlı olup olmadığını gösteren bir belirteçtir.

ER-negatif meme kanserinde tümör hücrelerinde östrojen reseptörü bulunmaz veya klinik olarak anlamlı düzeyde saptanmaz. Bu nedenle östrojen hormonunu hedefleyen bazı hormonal tedaviler bu kanser türünde etkili değildir.

ER-negatif tümörlerin bir bölümü, progesteron reseptörü ve HER2 durumuna göre üçlü negatif meme kanseri (Triple-Negative Breast Cancer) grubunda yer alabilir.

Bu kanser alt türleri bazı hastalarda daha hızlı ilerleyebilir ve tedavi seçenekleri diğer meme kanseri türlerinden farklı olabilir.

Araştırmanın önem taşıyan yönü de burada ortaya çıkıyor: PFAS ile genel meme kanseri arasında belirgin bir ilişki görülmezken, ER-negatif meme kanseri özelinde bir ilişki saptanması, çevresel kimyasalların farklı kanser alt türleri üzerindeki etkilerinin ayrıca incelenmesi gerektiğini gösteriyor.

❌ PFAS kimyasalları vücudumuza nasıl giriyor?

PFAS maruziyeti yalnızca belirli bir ürünün kullanılmasıyla sınırlı değildir. Bu kimyasallar çevrede uzun süre kalabildiği için farklı yollarla insan vücuduna ulaşabilir.

En önemli maruziyet kaynakları arasında şunlar bulunur:

1. İçme suyu

PFAS bileşikleri sanayi tesisleri, atık alanları ve bazı endüstriyel faaliyetler sonucunda su kaynaklarına karışabilir. Kirlenmiş içme suyunun uzun süre tüketilmesi maruziyetin önemli kaynaklarından biri olabilir.

2. Gıda ve gıda ambalajları

Bazı gıda ambalajlarında kullanılan yağ ve su geçirmez kaplamalar PFAS içerebilir. Ayrıca çevresel kirlenme nedeniyle bazı gıdalarda da bu maddelere rastlanabilir.

3. Ev içi toz ve yüzeyler

Leke tutmaz halılar, mobilyalar ve çeşitli tüketici ürünlerinden çevreye yayılan kimyasallar ev tozunda bulunabilir. Bu tozların solunması veya ağız yoluyla alınması maruziyete katkıda bulunabilir.

4. Kozmetik ve kişisel bakım ürünleri

Bazı kozmetik ürünlerinde belirli PFAS bileşikleri kullanılabilir. Özellikle suya dayanıklı ve uzun süre kalıcı ürünlerin içeriklerini kontrol etmek faydalı olabilir.

➡️ PFAS maruziyeti hangi sağlık sorunlarıyla ilişkilendiriliyor?

PFAS bileşikleri üzerine yapılan bilimsel çalışmalar, bu kimyasalların yalnızca kanser açısından değil, farklı sağlık alanlarında da araştırılması gerektiğini gösteriyor.

Bazı PFAS türleri ve maruziyet düzeyleri şu sağlık sorunlarıyla ilişkilendirilmiştir:

• Böbrek ve testis kanseri riskinde artış.

• Tiroid fonksiyonlarında değişiklikler.

• Bağışıklık sisteminin yanıtında zayıflama.

• Kolesterol düzeylerinde yükselme.

• Gebelik ve üreme sağlığıyla ilgili olumsuz etkiler.

• Karaciğer enzimlerinde değişiklikler.

Burada da önemli bir ayrım var: Bu bulgular tüm PFAS bileşiklerinin aynı etkiye sahip olduğu veya bu kimyasallara maruz kalan herkesin hastalanacağı anlamına gelmiyor. Sağlık etkileri kimyasalın türüne, maruziyet düzeyine, süresine ve kişinin özelliklerine göre değişebilir.

✔️ PFAS maruziyetini azaltmak için neler yapılabilir?

PFAS kimyasallarından tamamen kaçınmak günümüz koşullarında kolay değildir. Ancak günlük yaşamda bazı tercihlerle maruziyetin azaltılması mümkün olabilir.

1. İçme suyunuzun kalitesini önemseyin.

Yaşadığınız bölgedeki içme suyu analizlerini takip edin. PFAS kirliliğinin tespit edildiği bölgelerde, ilgili kirleticiler için etkinliği doğrulanmış ve uygun sertifikasyona sahip su filtreleme sistemlerini değerlendirin. Her su filtresi PFAS'ı gidermez.

2. Ev temizliğini ihmal etmeyin.

Ev içi toz, bazı kimyasalların maruziyetinde rol oynayabilir. Düzenli temizlik, HEPA filtreli elektrikli süpürge kullanımı ve nemli bezle toz alma, ev ortamındaki toz miktarını azaltmaya yardımcı olabilir.

3. Ürün etiketlerini inceleyin.

Su geçirmez, leke tutmaz, yağ itici veya kırışmaya dayanıklı olarak pazarlanan ürünlerin içeriklerini ve üretici açıklamalarını inceleyin. Bu özellikler her zaman PFAS bulunduğu anlamına gelmese de dikkat edilmesi gereken işaretlerdir.

4. Gıda ambalajlarına dikkat edin.

Tek kullanımlık, yağ ve su geçirmez özellikteki bazı ambalajların yerine uygun olduğunda cam, paslanmaz çelik veya ambalajsız alternatifleri tercih edebilirsiniz.

5. Gereksiz kimyasal kaplamalı ürün kullanımını azaltın.

Yeni ürün alırken yalnızca kullanım kolaylığına değil, üretiminde kullanılan kaplamalara ve kimyasal içeriklere de dikkat edin. Mevcut yapışmaz tavaları ise özellikle kaplamaları hasar gördüğünde değiştirmeyi değerlendirin.

✳️ PFAS konusunda nelere dikkat etmeli?

PFAS kirliliği yalnızca ABD'yi ilgilendiren bir çevre sorunu değildir. Bu kimyasalların çevrede uzun süre kalabilmesi, su kaynakları, gıda zinciri ve tüketici ürünleri üzerinden farklı ülkelerde de maruziyet ihtimali doğurur.

Türkiye'de de konuya çevre ve halk sağlığı açısından yaklaşılması önemlidir.

Özellikle şu alanlarda düzenli izleme ve bilgilendirme çalışmaları değerlidir:

• İçme suyu kaynaklarında PFAS analizlerinin yaygınlaştırılması.

• Sanayi bölgeleri ve atık alanlarının çevresel etkilerinin izlenmesi.

• Gıda ambalajlarında kullanılan kimyasalların denetlenmesi.

• Kozmetik, tekstil ve tüketici ürünlerinde kimyasal güvenliğinin artırılması.

• PFAS bileşiklerinin insan sağlığı üzerindeki uzun vadeli etkilerinin araştırılması.

Tüketicilerin de ürün seçimlerinde içerik bilgisine ulaşabilmesi ve güvenilir analiz sonuçlarına erişebilmesi gerekir.

➡️ Görünmeyen kimyasallara karşı bilinçli olmak önemli

PFAS olarak bilinen sonsuz kimyasallar, günlük yaşamda kullandığımız birçok ürünün üretiminde karşımıza çıkabiliyor. Doğada uzun süre kalabilmeleri ve bazı türlerinin insan sağlığı üzerinde olumsuz etkilerle ilişkilendirilmesi, bu maddeleri önemli bir halk sağlığı konusu hâline getiriyor.

Yeni araştırmada kandaki PFOA ve PFOS düzeylerinin östrojen reseptörü negatif meme kanseriyle ilişkili bulunması dikkat çekici. Ancak bu sonuç, PFAS maruziyetinin doğrudan meme kanserine yol açtığını kanıtlamıyor.

Bugün için en doğru yaklaşım; bilimsel araştırmaları takip etmek, çevresel kimyasal maruziyetini mümkün olduğunca azaltmak, güvenilir ürünleri tercih etmek ve meme kanserinde düzenli tarama ve erken tanının önemini unutmamaktır.

Unutmayın: Çevresel riskleri azaltmak önemli olsa da hiçbir bireysel önlem meme kanseri taramalarının, hekim kontrollerinin veya gerekli tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz.
'Forever Chemicals' Linked to Aggressive Breast Cancers | MedPage Today